اولين اقدام در اين جهت توسط امام على عليه السّلام صورت گرفت . آن حضرت بسيارى از سخنان و احاديث پيامبر صلّى اللّه عليه و إله را نوشته ، به صورت مدون درآورد كه بعدها به نام صحيفهء على عليه السّلام خوانده شد . هم‌چنين مجموعهء ديگرى به نام كتاب السنن و القضايا و الاحكام ، شامل ابواب فقهى ، و الجامعه ، كه كتابى بزرگ و مشتمل بر ابواب مختلف علوم مىباشد حاصل عملكرد آن حضرت بوده است . « 1 » از اين گذشته ، تأليف كتاب‌هايى به اصحاب آن حضرت چون سلمان فارسى ، ابوذر غفارى و عبد الله بن عباس نسبت داده مىشود . « 2 » اين حركت فرهنگى با روندى رو به تزايد ، ادامه يافت تا در زمان امام باقر و امام صادق عليه السّلام به شكوفايى رسيد . فعاليت‌هاى گستردهء فرهنگى و آموزشى كه در ايام اين‌دو امام ، به‌ويژه امام صادق عليه السّلام ، به علت وضعيت خاص سياسى و اجتماعى آن زمان صورت گرفت ، تحول علمى بزرگى در عالم تشيع پديد آورد . شاگردان بسيارى در مكتب اين دو امام پرورش يافتند و راويان و محدثان بسيارى پديد آمدند كه در گوشه و كنار جهان اسلام به نقل و روايت علوم اهل بيت عليهم السّلام مىپرداختند . يكى از راويان گفته است كه تنها در شهر كوفه نهصد راوى را ديده بود كه از امام صادق عليه السّلام روايت نقل مىكردند . « 3 » در همين زمان فقيهان بزرگ و فرهيخته‌اى نيز ظهور نمودند كه در همان مكتب علم آموخته بودند و در نواحى مختلف و شهرهاى دور و نزديك به امور دينى و مذهبى شيعيان رسيدگى مىكردند . حجم كتاب‌هايى كه در زمان حضور ائمه به رشتهء تحرير درآمد ، بسيار زياد و موضوعات آن متنوع و گوناگون بود . بسيارى از اين كتاب‌ها به موضوعات اعتقادى و اصول دين اختصاص داشت كه بخش عمدهء آن‌ها در باب مسألهء

--> ( 1 ) . دربارهء كتاب‌هاى مربوطه ، به بحار الانوار جلد 25 مراجعه شود . ( 2 ) . ر ك : ابن شهر آشوب ، معالم العلماء ، ذيل نام افراد . ( 3 ) . مفيد ، الارشاد ، ص 298 و نجاشى ، رجال ، ش 80 .